V. Przestrzeń zurbanizowana

 

1. Rys historyczno przestrzenny

 

Początki Kostrzyna i jego okolic sięgają zamierzchłej przeszłości. Wiele dowodów świadczy o tym, że osadnictwo okolic Kostrzyna miało bardzo odległe początki sięgające młodszej epoki kamiennej, czego potwierdzeniem są różne znaleziska archeologiczne. Z okresu wczesnofeudalnego pochodzą liczne grodziska, a z czasów formowania się państwa polskiego pochodzą dawne nazwy topograficzne osad służebnych czy jenieckich.

Przez wiekami powstał gród, a następnie miasto nad zdrojami łączącymi rzeczki Cybinę oraz Męcinę, na równinie o bardzo urodzajnej glebie, z którą sąsiadują od północy i wschodu liczne pagórki pochodzenia polodowcowego zwane pagórkami kostrzyńskimi lub kostrzyńsko-miłosławskimi. Omawiany teren pozostawał do XVI wieku w dość znacznym stopniu zalesiony. Liczne grodki po których pozostały do dziś grodziska w Trzeku, Siekiernikach, Sokolnikach Drzązgowsich, Siedlcu, Iwnie i Kociakowej Górce otaczały ówczesny Kostrzyn.

 W pobliżu rozwijały się książęce osady służebne: Sanniki, Sokolniki, Kuchary, a także jenieckie: Rujsce, Węgierskie i Pławce.

 

1.1. Kostrzyn

Kostrzyn jako jedno z najstarszych miast polskich położony jest w centrum historycznej Wielkopolski, przy głównym trakcie Poznań-Warszawa, oddalony o 20 km na wschód od Poznania. Jak głosi tradycja nazwa miasta pochodzi od legendarnego rycerza Kostry, który prawdopodobnie posiadał tu swoje włości i otrzymał przywilej założenia osady pod nazwą Kostrzyn. Źródła pisane wspominają o Kostrzynie po raz pierwszy u schyłku XII stulecia. Z dokumentu pochodzącego z około 1191 roku, wynika, że Kostrzyn stanowił czoło opola, w skład którego wchodziły miejscowości takie jak: Jagodno, Sanniki, Rujsce, Górka, Glinka, Czerlejno, Kleszczewo i Koszuty, a także miejscowości w górnym biegu Cybiny: Jezierce i Siedlec. Już wówczas Kostrzyn był znacznym ośrodkiem administracyjnym.

W wieku XIV i XV Kostrzyn stanowił siedzibę kasztelani, którego panami byli Piotrek, Czestko i Gamlet z rodu Grzymalitów. Lokacja miasta obok wsi nastąpiła w 1251 r., kiedy to Książę Przemysław I nadał Kostrzynowi prawa miejskie.

W 1298 r. Władysław Łokietek na prośbę Jolanty, przełożonej klasztoru Klarysek w Gnieźnie, nadał miasto i wieś Kostrzyn wraz z patronatem kościoła oraz wsiami Libartowem, Strumianami i Siedlcem wspomnianemu zakonowi, który utrzymywał

je w swoim posiadaniu do końca XVIII wieku.

            Miasto Kostrzyn zalicza się do najwcześniejszych ośrodków parafialnych w archidiecezji poznańskiej datowanych na XII lub nawet XI wiek. Pierwotny kościół- fundacji królów polskich został w 1331 r. spalony podczas najazdu Krzyżaków. W 1447 r. proboszcz z Tulec założył w Kostrzynie szpital dla ubogich, obok którego stanął drewniany kościółek szpitalny p.w. św. Ducha. W 1533 r. kościół farny przyjął wezwanie św. Piotra w Okowach. W XVI wieku wzniesiono w Kostrzynie istniejącą do dziś murowaną świątynię w stylu późnogotyckim. W 1602 r. utworzono dekanat kostrzyński obejmujący 14 parafii.

Kostrzyn należał do niewielkich jednak dobrze zorganizowanych miast. Na jego terenie powstała szkoła parafialna, łaźnia miejska i ratusz – siedziba rady i burmistrza. Przez wiele wieków mieszkańcy Kostrzyna trudnili się głównie rzemiosłem oraz rolnictwem. W 1477 r. istniało tutaj siedem cechów. Do dziś zachowały się statuty cechowe szewców, rzeźników, garncarzy, piwowarów, mleczarzy oraz kuśnierzy.

Najkorzystniejszym okresem rozwoju miasta był wiek XVI, kiedy to uległ ożywieniu szlak handlowy z Poznania do Warszawy. Liczne przywileje nadawali miastu i cechom królowie polscy: Zygmunt Stary, Stefan Batory, Jan Kazimierz, Jan III Sobieski, August II Sas i inni.

            Poważny okres upadku miasta rozpoczął się od wielkiego pożaru w 1644 r. i zarazy w 1653 r., który pogłębiły wojny szwedzkie w latach 1656 i 1705. W latach późniejszych miasto ucierpiało podczas przemarszu wojsk pruskich, napoleońskich i rosyjskich, które w 1813 r. spaliły ratusz na kostrzyńskim rynku.

            Wielkie pożary miasta miały miejsce w 1399 r., w 1498 r., 1528 r.,1580 r., 1644r. Rozwój miasta hamowały także wspomniane już epidemie i zarazy nazywane wówczas morowym powietrzem, które przyczyniły się w 1653 r. do śmierci 270 osób

            W 1793 r. Kostrzyn liczył 771 mieszkańców, w mieście funkcjonowała szkoła, poczta, ratusz, dwa gościńce oraz cztery wiatraki. Taki stan miasta odnotowano po przejęciu go pod zabór pruski.

            Kostrzyn prawie przez cały okres I Rzeczpospolitej należał do powiatu poznańskiego. W wyniku zmian administracyjnych  w 1791 r. wszedł w skład powiatu śremskiego, do którego należał do 1815 r. kiedy to włączono go do powiatu średzkiego. W czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 r. powstańcy zajęli miasto i aresztowali pruskich urzędników. Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 r., w Kostrzynie stacjonowały oddziały legii polskiej gen. Henryka Dąbrowskiego. Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. Kostrzyn znalazł się w Wielkim Księstwie Poznańskim, w zaborze pruskim. W 1848 r. podczas Wiosny Ludów ogłoszono w Kostrzynie niepodległość Polski.

            W pierwszej połowie XIX wieku Kostrzyn miał charakter miasteczka rzemieślniczo - rolniczego. W 1849 r. wybudowano nową szkołę miejską, obok której działała szkoła wiejska. W 1860 r. Niemcy pobudowali dla swych dzieci szkołę ewangelicką. W 1866 r. w dekanacie kostrzyńskim znajdowało się 21 szkół elementarnych. Ożywienie rozwoju miasta nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku kiedy powstała kasa pożyczkowa dla miasta Kostrzyna i okolicy, Kółko Rolnicze i Towarzystwo Przemysłowców. Około 1860 r. Kostrzyn był ważnym węzłem pocztowej komunikacji dyliżansowej.

W 1887 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe z Poznaniem i Wrześnią. W 1895 r. pobudowano w Kostrzynie pierwszą fabrykę. Była to fabryka pierników i makaronu, która zasłynęła z jakości swoich wyrobów daleko poza granicami Księstwa. W 1908 r. miasto zbudowało własną elektrownię.

            W okresie międzywojennym miasto rozwijało się bardzo wolno. Drobne zakłady jak fabryka pierników, dwa młyny i dwie mleczarnie nie potrafiły zatrudnić wszystkich chętnych, w związku z czym wzrastało bezrobocie. W okresie okupacji hitlerowskiej miały tu miejsce liczne aresztowania i egzekucje.

W 1940 roku rozpoczęto budowę drugiego toru obok biegnącej przez Kostrzyn linii kolejowej z Poznania do Warszawy. Największym zakładem przemysłowym w Kostrzynie była fabryka „Schmittert Verke” mieszcząca się w adaptowanych pomieszczeniach byłej mleczarni przy ul. Warszawskiej. Produkowano tu wózki dziecięce, a także elementy metalowe dla potrzeb wojska. W filii tego zakładu mieściła się szwalnia zatrudniająca kobiety.

W powojennym rozwoju Kostrzyna wyróżnić można kilka etapów. Lata 1945-1948 były okresem odbudowy życia gospodarczego miasta. W latach następnych, aż do połowy lat 50-tych nastąpił wyraźny zastój. Stopniowe ożywienie nastąpiło od 1956 r. Pobudowano wówczas nowy stadion sportowy i intensywnie rozwinęło się indywidualne budownictwo mieszkaniowe na Osiedlu Strumiańskim. W kolejnych latach powstawały następne osiedla domów jednorodzinnych: Grunwaldzkie, Poznańskie i przy ul. Piasta. Przy pomocy mieszkańców zelektryfikowano całe miasto i założono oświetlenia uliczne. W 1962 r. została założona nowa 15 izbowa Szkoła Podstawowa. W dawnym obiekcie szkolnym urządzono Przedszkole Miejskie. W 1973 r. rozbudowano w Kostrzynie sieć wodociągową. Reforma administracyjna w latach 1973-1975, doprowadzając do likwidacji powiatów, wpłynęła korzystnie na rozwój miasta.

            Począwszy od 1974 r. zaczął powstawać szereg obiektów użyteczności publicznej jak: Ośrodek Kultury, Strażnica OSP, Bank Spółdzielczy, budynki Urzędu Miasta i Gminy oraz Policji, Ośrodek Zdrowia, Biblioteka Publiczna, Apteka, Pawilon Handlowy GS, a także hale produkcyjne Zakładu nr 3 Swarzędzkich Fabryk Mebli i Zakładu Naprawczego Mechanizacji Rolnictwa.

            W 1976 r. pobudowano też nowoczesną centralę telefoniczną. Na przełomie lat 80-tych i 90-tych, Swarzędzka Spółdzielnia Mieszkaniowa pobudowała kilka bloków mieszkalnych przy ul. Piasta, a Gminna Spółdzielnia nową piekarnię.

Przemiany ustrojowe zapoczątkowane w 1989 r. zaowocowały w rok później utworzeniem samorządu terytorialnego. Wybrano radę miasta i gminy, a jej organem wykonawczym został zarząd na czele z burmistrzem.

            Wzrost liczby mieszkańców Kostrzyna w latach 1945-1995 charakteryzują następujące liczby:

                        1945 r.- 3.200 mieszkańców

                        1965 r. - 6.000 mieszkańców

                        1975 r. – 6.750 mieszkańców

                        1985 r.- 7.395 mieszkańców

                        1995 r.- 8.000 mieszkańców

Społeczeństwo Kostrzyna i okolic pamiętało też o swoich bohaterach wznosząc pomniki ku czci pomordowanych w 1939 r. na kostrzyńskim Rynku – pomnik Powstańców Wielkopolskich oraz pomnik Armii Krajowej – kapliczkę w Janowie.

            Kostrzyn, pomimo że jest miastem o bardzo odległych początkach, nie posiada wielu zabytków architektury. Wartościowym zabytkiem jest położony na południe od Rynku, późnogotycki kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, pochodzący z XVI wieku, trzynawowy, spalony podczas wojen szwedzkich a odbudowany w 1791 r. Resztki zniszczonej wieży rozebrano w 1839 r. Zachowała się również dzwonnica z przełomu XVIII i XIX wieku z trzema zabytkowymi dzwonami. Wartość historyczną ma ciąg domków mieszczańskich zlokalizowanych wzdłuż ulicy Średzkiej, a pochodzących z XVIII wieku (nr 30 i 35) i XIX wieku (nr 2 i4) oraz dawna szkoła (obecnie przedszkole) z 1849 roku, z zabytkowym zegarem.

Pośrodku Rynku stał dawniej ratusz wzniesiony z drewna i gliny, który spłonął w 1813r. Obecny Rynek zabudowany jest domami piętrowymi przeważnie z przełomu XIX i XX wieku. W Rynku, w otoczeniu secesyjnych kamieniczek, wzniesiono pomnik walki i męczeństwa ku czci kostrzynian pomordowanych w latach 1939-1945. Pomnik odsłonięto w 1968 r. Na uwagę zasługuje najstarsza XVIII w. kamienica pod numerem 16, ustawiona szczytem do południowych pierzei. Ciekawym obiektem jest Brama Cechowa u wylotu ulicy Kościelnej z godłem miasta i herbem rzemiosł. Istotną wartość architektoniczną ma także Słup Światowida spełniający rolę drogowskazu, pokazującego drogę na Ostrów Lednicki.

Należy również wspomnieć o budynku dawnej poczty dyliżansowej mieszczącej się przy ulicy Poznańskiej, dworku z początku XIX wieku, przy ulicy Kościuszki 33, grobie powstańca z 1863 r. oraz mogile powstańców wielkopolskich i pomordowanych w latach okupacji. na cmentarzu parafialnym.

Herb Kostrzyna przedstawia na niebieskiej tarczy dwa skrzyżowane miecze, dwie gwiazdy i dwa półksiężyce. Miecze świadczą o zdolności obronnej mieszkańców miasta i jednocześnie symbolizują władzę wójtowską i burmistrzowską. Gwiazdy i półksiężyce są symbolami szczęścia i pomyślności.

 

1.2. Antonin

            Zespół folwarczny Antonin, od początku istnienia należał do majątku Siedlec, odległego o 2 km. Z dokumentacji archiwalnych wynika, że Antonin jako satelitarny folwark, istniał w latach 70-tych i 90-tych XIX wieku, gdy właścicielką Siedlca była Izabela Grabowska. W 1901 r. po jej śmierci Siedlec wraz z Antoninem nabyła rodzina Mielżyńskich, która utrzymywała go do II wojny światowej.

Obecnie pozostałości zespołu folwarcznego należą do Stadniny Koni w Iwnie.

 

1.3. Buszkówiec

            Wieś ukształtowała się w oparciu o utworzony w latach 80-tych i 90-tych XIX wieku zespół folwarczny, który obecnie jest własnością Stacji Hodowli Roślin Kociałkowa Górka.

 

 

 

1.4. Czerlejno

            Pierwsza wzmianka o miejscowości Czerlejno pojawiła się XI wieku. Po roku 1068 powstał tu jeden z najdawniejszych ośrodków parafialnych w Wielkopolsce.

Według źródeł historycznych, w 1218 r. Czerlejno istniało jako Czyrnielino (od kmiecia Czyrniela).

Czerlejno pierwotnie było wsią królewską, którą w 1246 r. otrzymał od księcia Przemysława I jego kanclerz Bogufał – biskup poznański w latach 1254-1265. Od roku 1257, z legatu Przemysława I, Czerlejno przeszło na własność kapituły gnieźnieńskiej.

W centrum wsi w 1743 r. zbudowano drewniany kościółek pod wezwaniem św. Idziego ufundowany przez  Władysława Hermana. Kościół wyposażony jest barokowym wnętrzem z II połowy XVIII wieku. W 1834 roku w Czerlejnie założono szkołę powszechną. Na początku XX wieku powstał folwark wraz z pałacem myśliwskim, zbudowanym w latach 1914-1916 dla ówczesnego właściciela wsi Friederyczego.

Po I wojnie światowej w 1921 r. Polak Zygmunt Stabrowski wykupił posiadłość, która znajdowała się w rękach niemieckich od ponad 100 lat. Odbudował i uintensywnił majątek prowadząc gospodarkę nasienno - reprodukcyjną.

W 1928 r. przy drodze do Trzeka wzniesiony został murowany pomnik – obelisk w X rocznicę powstania wielkopolskiego. W północnej części wsi zachował się jedyny w gminie wiatrak-koźlak z końca XVIII w.

Po II wojnie światowej , ponownie z rąk niemieckich majątek przejął Skarb Państwa. W 1953 r. utworzono w Czerlejnie spółdzielnię produkcyjną, która przetrwała do roku 1956. Po jej rozwiązaniu kontynuowano gospodarkę indywidualną. Po roku 1964 wszyscy parcelanci zdali ziemię na Skarb Państwa. W 1964 r. w Czerlejnie powstał Zakład Rolny  podległy Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Gułtowach.

 

 

 

1.5. Drzązgowo

            Wieś Drzązgowo znana była już od schyłku XIV wieku, jako posiadłość szlachecka należąca do rodu Łodziów. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1391 r. Nazwa wsi prawdopodobnie wywodzi się od kmiecia Drzazgi (początkowe nazwy Drzążkowo, Drzazgowo). Przez następne wieki wielokrotnie zmieniali się właściciele wsi, nie mniej jednak, sądząc po nazwiskach, należeli do szlachty polskiej. Wieś Drzązgowo wraz z sąsiednimi Klonami i Sokolnikami stanowiła dobra rycerskie. Od połowy XIX wieku do początku XX wieku majątek należał do rodziny Grudzińskich. Od 1907 r. przeszedł w ręce Mielżyńskich. Przed I wojną światową dzierżawcą majątku był Szlagowski.

Zespół folwarczny został założony w latach 30-tych XIX wieku. Generalna przebudowa i rozbudowa budynków gospodarczych nastąpiła w ostatnich latach XIX wieku i na początku XX wieku. W XIX-to wiecznym parku krajobrazowym wybudowano murowany, późnoklasycystyczny pałac z połowy ubiegłego stulecia.

We wsi urodził się Ewaryst Estkowski (1820-1856) działacz oświatowy i pedagog, na którego cześć postawiono w 1928 r. pomnik z kamienia polnego, który do dnia obecnego stoi przez miejscową szkołą.

W końcu 1945 r. przystąpiono do parcelacji gruntów. W 1952 r. parcelanci zawiązali spółdzielnię produkcyjną, która przetrwała do 1958 r. Po jej rozwiązaniu grunty przejęły Państwowe Gospodarstwa Rolne. Następnie wieś Drzązgowo stanowiła Zakład Rolny Wchodzący w skład kombinatu PGR Gułtowy. Obecnie właścicielem jest Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa.

1.6. Gułtowy

Najstarsza wzmianka o wsi Gułtowy sięga 1311 r. Pierwotna nazwa wsi Gołutowo wywodzi się od imienia Gołut lub Gołuch. Położona w powiecie średzkim wieś rycerska w XIV i XV wieku należała do Grzymalitów a następnie do Leszczyców Gułtawskich.

W I poł. XVII wieku właścicielami majątku byli Skaławscy a następnie Słuccy. Pod koniec XVIII wieku, Gułtowy przeszły w ręce jednej z gałęzi rodu Łodziów – Bnińskich, którzy byli właścicielami majątku do 1939 r. Nabywcą wsi był Ignacy z Bnina, który w II poł. XVIII  (1780-1786) wieku wybudował pałac, według projektu architekta Ignacego Graffa. Dekoracje wnętrz ukończono pod koniec XVIII wieku.

W okresie II wojny światowej w budynku pałacowym mieściła się szkoła, a w 1944 r. został zajęty przez wojsko niemieckie. W 1945 r. majątek został upaństwowiony i przeszedł pod zarząd Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Pałac został zajęty przez pracowników majątku na mieszkania, znajdowała się tu również świetlica oraz przedszkole. Obecnie użytkowany jest przez Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu.

W odległości 4 km. na południowy-zachód od Gułtowów, przy drodze Węgierskie-Janowo, znajduje się kapliczka – pomnik (1983 r.) na miejscu zrzutu przez samolot angielski w 1943 r. broni i amunicji dla oddziałów AK.

 

1.7. Gwiazdowo

            Pierwsze wzmianki o Gwiazdowie znajdują się w aktach grodzkich poznańskich z lat 1386-1399. Wieś znana jest od schyłku XIV wieku jako posiadłość szlachecka należąca przez ponad 200 lat do rodu Gwiazdowskich. Nieznani są właściciele z okresu następnych 200 lat. W XIX wieku majątek należał do Rogalińskich. W XIX wieku przeszedł w ręce niemieckie. W okresie międzywojennym i w latach okupacji właścicielem majątku był Hans Coelle.

Główne obiekty folwarczne wsi powstały na przełomie XIX i XX wieku. Założenie parkowe ukształtowało się pod koniec XIX wieku.

Po II wojnie światowej majątek przejął Skarb Państwa. Zamierzona parcelacja gruntów nie doszła do skutku. W latach 1947-1950 majątkiem gospodarował Ośrodek Zaopatrzenia Rolnictwa przy Zakładach HCP w Poznaniu.

Po 1950 r. cały majątek przejęły Państwowe Gospodarstwa Rolne. Gwiazdowo jako Zakład Rolny wchodziło kolejno do kombinatów: Pomorzanowice, Gułtowy a obecnie podlega Stadninie Koni w Iwnie.

 

1.8. Ignacewo

            Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1853 r., kiedy właścicielem majątku był Ignacy Wadyński. W 1879 r. założył gospodarstwo i ukończył budowę dworu. Od jego imienia wywodzi się nazwa wsi – Ignacewo. Od roku 1897 do 1904 właścicielem wsi był Stanisław Wadyński. W 1949 r. majątek w ramach reformy rolnej przejął Skarb Państwa . Przez kolejne lata użytkowany był przez PGR Gułtowy. Obecnie stanowi własność Agencji Rolnej Skarbu Państwa, a użytkowana jest przez Zakład Rolny Gułtowy.

 

1.9. Iwno

            Nazwa wsi wywodzi się od nazwy pobliskiego jeziora – Iwy czyli wierzby.

Nazwa Iwno w źródłach pisanych przyjmowała w ciągu wieków różne formy: w 1319 r.- Gywna, w 1335 r. – Gywin, w 1352 r. – Gywno, w 1377 r. – Iwno, w 1397 r. – Gifno, w 1403 r. – Gyewno, w 1442 r. – Gywno Maior, następnie Giwno, Gijwno, Gywno Nyemeczskye i w 1443 r. – Giwno Polskie.

Liczne znaleziska wczesno-średniowieczne między innymi skarb srebrny, świadczą o dawnym osadnictwie. Źródła historyczne wymieniają wieś po raz pierwszy w 1319 r. jako własność możnego, przybyłego ze Śląska rodu Grzymalitów. W XV wieku wieś należała do Tomickich, a w XVI wieku była gniazdem rodowym Iwańskich herbu Łodzia, którzy w XVII wieku postawili na terenie wsi pierwszy kościół drewniany pod wezwaniem św. Michała Archanioła. W XVII wieku wieś należała do Cieleckich. W XVIII wieku została wybudowana przez Franciszkę Krzycką obecna oficyna pałacowa, a w latach 1778-1780 Krzyccy na miejscu drewnianego wybudowali barokowy kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, który stoi do dziś. Kolejnymi właścicielami Iwna byli Ponińscy. Na początku XIX wieku Iwno z rąk niemieckich zostało wykupione przez Mielżyńskich. W latach 1851-1855 w parku neorenesansowym wniesiono obecny pałac. W II połowie XIX wieku Iwno należało do najlepiej zmechanizowanych majątków w poznańskiem i posiadało znaną stadninę koni.

W okresie międzywojennym w skład dóbr należących do Iwna wchodziły majątki: Iwno, Buszkówiec, Libartowo, Sanniki, Wiktorowo, Sokolniki Drzązgowskie i Siedlec.

W latach II wojny światowej w pałacu mieścił się szpital. Po wojnie majątek w Iwnie został przejęty przez Skarb Państwa, a od 1945 r. włączony został do administracji Państwowej Stadniny Koni.

 

1.10. Klony

Pierwsza historyczna wzmianka dotycząca wsi Klony sięga 1855 r., kiedy to majątek należał do hrabiego Zygmunta Grudzińskiego i jego żony Marianny Ewy z d. Działyńskiej. W 1868 r. majątek wraz z Lugowinami zakupił Sylwester Błociszewski, który wraz z żoną prawdopodobnie wybudował obecny dwór i istniejące zabudowania folwarczne (przełom XIX i XX wieku). W 1888 r. majątek należał do Juliana Lewandowskiego, następnie w latach 1913-1927 stanowił własność H. Glabisza z Klonów. W 1946 r. majątek i dwór przejął Skarb Państwa, po czym użytkowany był przez PGR Gułtowy. Obecnie należy do Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa i wykorzystywany jest przez Zakład Rolny Gułtowy.

 

1.11. Ługowiny

Osada została założona w 1753 r., a nazwę przyjęła od „łęgu” (dawniej ług) oznaczającego podmokłe łąki w dolinie strumienia lub rzeki.

W 1885 r. na terenie wsi powstał dwór, prawdopodobnie zbudowany przez Carla Epnera, nie posiada on jednak cech kwalifikujących tę zabudowę na zabytkową. Park o charakterze zabytkowym powstał w końcu XIX wieku i założony został na terenie istniejącego wcześniej ogrodu.

W połowie XIX wieku, wieś pozostawała w rękach niemieckich. Po II wojnie światowej majątek przejął Skarb Państwa. W istniejącym do dziś dworze mieści się klub i mieszkania służbowe.

 

1.12. Sanniki

            W średniowieczu nazwa wsi ulegała wielokrotnie modyfikacji: w 1218 r. – Sannici, w 1414 r. – Sanniky, w 1511 r. – Sannyky, w 1534 r. – Szanyki. Dawniej osada służebna, w której mieszkali ludzie książęcy wyrabiający sanie. Najwcześniejsza źródłowa wiadomość o wsi pochodzi z 1218 r. i dotyczy zatwierdzenia przez biskupa poznańskiego Pawła dziesięciny z Sannik na rzecz joanitów poznańskich. Przez kolejne stulecia majątek stanowił dobra rycerskie. W II poł. XIX wieku wybudowano dwór. Park krajobrazowy powstał prawdopodobnie pod koniec XIX wieku.

            W czasie II wojny światowej majątek pozostawał w rękach niemieckich, a po wojnie stał się własnością Skarbu Państwa. Nie doszło do planowanej parcelacji majątku. Obiekt wszedł w skład Państwowych Nieruchomości Ziemskich, późniejszych PGR- ów.

Obecnie Sanniki wchodzą w skład gospodarstwa Wiktorowo należącego do Stadniny Koni w Iwnie.

 

1.13. Siedlec

            Najwcześniejsze wiadomości o wsi Siedlec (dawne nazwy: Siedliecz, Sedlec, Siedlecz, Sedlce, Sedlicze, Szedlcze, Siedlce) pochodzą z połowy XIII wieku. Należała ona wówczas do poznańskich Kawalerów św. Jana Jerozolimskiego, którzy uzyskali ją od księcia wielkopolskiego Przemysława I w drodze wymiany. Akt ten został potwierdzony przez książęcego brata, Bolesława Pobożnego, który w 1268 r. pozwolił osiedlać się na terenie Siedlec na prawie niemieckim. W 1360 r. Siedlec stał się własnością królewską. Od końca XIV wieku i w XV wieku Siedlec był posiadłością Grzymalitów Siedleckich, który posiadali murowany zameczek wzniesiony na wyspie dawnego jeziora. Ruiny zamku istniały jeszcze w 1873 r. Nad brzegiem osuszonego jeziora ok. 300 m na północny- zachód od kościoła pozostał nasyp „Zamczysko” jako pozostałość po zamku Grzymalitów. W XVI wieku Siedlec należał do Górków. Przez następne stulecia przynależał do różnych rodów magnackich.

W latach 1770-1775 z fundacji Antoniego Krzyckiego zbudowano kościół późnobarokowy. Pod koniec XVIII wieku wybudowano pałac, który już w okresie międzywojennym był uznany za zabytkowy (1935 r.) Park założony został w ostatniej ćwierci XVIII wieku w stylu ogrodów barokowo-klasycystycznych a przebudowany został w poł. XIX wieku na park krajobrazowy z zachowaniem elementów układu regularnego. Na uwagę zasługują dwie aleje: lipowa prowadząca od pałacu w kierunku wschodnim oraz kasztanowa ciągnąca się na północ, aż do kościoła. W XIX i XX wieku majątek należał do rodziny Mielżyńskich. Po II wojnie światowej został przejęty przez Skarb Państwa a obiekt przekazano Stadninie Koni w Iwnie. W 1960 r. pałac wraz z częścią parku przejęła w użytkowanie Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Poznaniu

 

1.14. Siekierki Wielkie

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z lat 80-tych XIV wieku, kiedy stanowiła gniazdo rodowe rodziny Siekierskich (Siekierzyckich, Siekierzeckich) herbu Topór.

W początkach XVII wieku majętność przejęli jezuici poznańscy, którzy w 1762 r. ufundowali na miejscu istniejącego już przed 1510 r, drewniany kościół pod wezwaniem św. Jadwigi zachowany do dziś jako zabytek. Ostatnim zarządcą posiadłości był ks. Maciej Turno. Po kasacie majątek należał do wielu kolejnych właścicieli niemieckich. Po II wojnie światowej tytuł własności przeszedł na Skarb Państwa. W późniejszym okresie majątek rozparcelowano.

Na terenie wsi znajdował się murowany, klasycystyczny dwór z połowy XIX wieku, który został rozebrany w 1968 r. Park pochodzi prawdopodobnie z połowy XIX wieku.

 

 

1.15. Sokolniki Drzązgowskie

Sokolniki wraz z Klonami i Drzązgowem wchodziły w skład dóbr rycerskich należących do rodu Łodziów. Od poł. XVIII wieku przeszły w posiadanie hrabiego Zygmunta Ksawerego Grudzińskiego. Od 1892 r. właścicielem Sokolonik był Niemiec F. Thünen, a od 1907 r. przeszły w ręce polskie. Początek założenia parku można oszacować na lata około 1860-1870. Po II wojnie światowej w ramach reformy rolnej majątek stał się własnością Skarbu Państwa.

 

1.16. Tarnowo

Nazwa wsi wzmiankowana po raz pierwszy w 1302r. oznacza osiedle wśród tarniny (cierni). W średniowieczu wieś należała do rodu Grzymałów. W XV wieku należała do Tarnowskich, Kurnatowskich a od schyłku XVIII wieku do lat 70 – tych XIX wieku pozostawała w rękach rodziny Suchorzewskich. W połowie XIX wieku powstał dwór, wybudowany zapewne przez Suchorzewskich,. wraz z założeniem parkowym niegdyś w stylu angielskim. Park natomiast założony został przez Sokolnickich.. Od momentu założenia park nie uległ przekształceniom przestrzennym. Po wojnie do roku 1946 w dworze kwaterowali żołnierze radzieccy, a następnie pomieszczenia dworskie zajęły miejscowe rodziny.

Majątek aż do dwudziestolecia międzywojennego należał do Sokolnickich. Ostatnim posiadaczem przed 1939 r. był Franciszek Namysł, kupiec poznański.

Po II wojnie światowej majątek przejął Skarb Państwa. W 1946 r., na mocy ustawy o reformie rolnej, dokonano parcelacji gruntów pomiędzy rodzinami dawnych robotników majątkowych. W 1950 r. parcelanci zawiązali Rolniczą Spółdzielnię Wytwórczą, która utrzymała się do 1957 r. W 1959 r. parcelanci zrzeszyli się w Rolnej Spółdzielni Produkcyjnej.

            W pobliżu wsi, po prawej stronie drogi z Kostrzyna do Pobiedzisk, znajduje się zabytkowa kamienna figura Madonny z Dzieciątkiem pochodząca z 1764r.

 

 

1.17. Trzek

W średniowieczu miejscowość Trzek stanowiła czoło opola, po którym zostały ślady grodziska. Pierwsza wzmianka dotycząca wsi pochodzi z 1349 r. Nazwa pochodzi od młynarza lub młyna. Niegdyś należała do rodziny Trzeckich. Pod koniec XIX wieku w Trzeku i Wydzierżawicach komisja kolonizacyjna nabyła ponad 700 ha ziemi.

 

1.18. Węgierskie

Wieś Węgierskie (pisane jako Wengierskie, Vegierskie, Wangerske, Vagerske) osadzona była niegdyś przez jeńców z Węgier. Wspomniana w źródłach z 1371 r. Pierwotnie należała do rodu Węgierskich – dziedziczyli majątek w początkach XVII wieku, Malczewskich (XVIII w.) oraz Bronikowskiej (1843 r.) Następnie majątek przeszedł w ręce niemieckie, a w 1890 r. przejął go Bank Kredytowy w Szczecinie. Kolejno przejęty przez rodzinę Ziołeckich. W II poł. XIX wieku został wybudowany dwór na rzucie prostokąta, pierwotnie piętrowy. Na początku XX wieku został rozbudowany i nawiązywał do stylu neorenesansowego. Park krajobrazowy powstał na przełomie XIX i XX wieku.  Pałac od 1945 r. zamieszkiwany był przez rodziny parcelantów, następnie spółdzielców i pracowników PGR.

Po II wojnie światowej właścicielem majątku został Skarb Państwa. W 1946 r. nastąpiła jego parcelacja. Nadano ziemię byłym robotnikom majątkowym oraz upełnorolniono kilka małych gospodarstw. W 1952 r. parcelanci zawiązali Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną, która utrzymywała się przez 14 lat. Po jej rozwiązaniu w 1966 r. grunty zostały przejęte przez Państwowe Gospodarstwo Rolne.

W pobliskim lesie oddalonym 500 m. na wschód od wsi znajduje się drewniany krzyż w miejscu rozstrzelania w 1939 r. trzech mieszkańców Kostrzyna.

 

 

 

 

 

 

2.         Wykaz chronionych obiektów architektonicznych.

 

2.1. KOSTRZYN WIELKOPOLSKI

 

Układ urbanistyczny XIII - k. XIX

1. ZESPÓŁ KOŚCIOŁA PAR. P.W.ŚŚ. PIOTRA I PAWŁA:

a. kościół, mur., XVI, restaur. 1712, przebud. 1791,

b. dzwonnica, drewn., XVIII./XIX, restaur. 1871.

2. KAPLICA CMENTARNA, ul. Mickiewicza, mur., 1932.

3. SZKOŁA, ul. Szkolna 9, mur., 1849, rozbud.

4. POCZTA, ul. Dworcowa 11, mur., 1 ćw. XX.

5. ZESPÓŁ DWORCA KOLEJOWEGO, ul. Warszawska:

a. dworzec, mur., 4 ćw. XIX,

b. dom nr 13, mur., 1900-1910,

c. dom bez nr, mur., 4 ćw. XIX,

d. budynek rozdzielni, ul. Żeromskiego, mur., 1900-1910

e. szalety, mur., 1900-1910.

 

ul. Dworcowa

6. DOM NR 1, (d. Fabryka pierników), mur., k. XIX.

7. DOM NR 6, mur., l.20 XX.

8. DOM NR 7, mur., 1900-1910.

9. DOM NR 8, mur., 1904.

10. DOM NR 10, mur., 1 ćw. XX.

11. DOM NR 17, mur., 1888.

12. DOM NR 23, mur., 1900-1910.

13. DOM NR 27, mur., 1900-1910.

14. DOM NR 27a, mur., 1907.

 

ul. Hallera

15. DOM NR 1, mur., 4 ćw. XIX.

16. DOM NR 1b, mur., 3 ćw. XIX.

17. DOM NR 4, szach., ok. 1910, rozbud.

18. DOM NR 6, mur., 1910.

19. DOM NR 8, mur., ok. 1910.

20. DOM NR 10, mur., XIX/XX.

21. DOM NR 12, mur., 1927.

 

ul. Kilińskiego

22. DOM NR 27, mur., 1920.

 

ul. Kościelna

23. DOM NR 5, mur.,ok. 1920.

24. DOM NR 7, mur., 4 ćw. XIX.

25. DOM NR 11, mur., 4 ćw. XIX.

26. DOM NR 13, mur., 4 ćw. XIX.

27. DOM NR 17, mur., 3 ćw. XIX.

 

ul. Kościuszki

28. DOM NR 1, mur., 1910.

29. DOM NR 3, mur., 1907.

30. DOM NR 4, mur., 4 ćw. XIX.

31. DOM NR 7,  mur., 1908.

32. DOM NR 11, mur., 4 ćw. XIX.

33. DOM NR 16, mur., 1909.

34. DOM NR 19, mur., 4 ćw. XIX.

35. DOM NR 23, mur., 4 ćw. XIX.

36. DOM NR 27, mur., ok. 1920.

37. DOM NR 33, mur., XIX/XX.

 

ul. Mickiewicza

38. DOM NR 1, mur., 1894.

39. DOM NR 3, mur.,-szach., ok. poł. XIX, przebud.

40. DOM NR 5, mur., 4 ćw. XIX.

41. DOM NR 6, mur., pocz. XX.

42. DOM NR 8, mur., 3 ćw. XIX.

43. DOM NR 9, mur., 4 ćw. XIX.

44. DOM NR 10, mur., k. XIX.

45. DOM NR 11, mur., 4 ćw. XIX.

46. DOM NR 13, mur., 4 ćw. XIX.

47. DOM NR 16, mur., 1924.

48. DOM NR 17, mur., 1 ćw. XX.

49. DOM NR 18, mur., 4 ćw. XIX.

50. DOM NR 19, mur., 1 ćw. XX.

51. DOM NR 20, mur., 1910, przebud.

52. DOM NR 21, mur., 4 ćw. XIX.

53. DOM NR 23, mur., 3 ćw. XIX.

54. DOM NR 24, (wł. K. Majerowicz), mur., 3 ćw. XIX.

55. DOM NR 24, (wł. J. Heler), mur., 1920.

56. DOM NR 25, mur., 1 ćw. XX.

57. DOM NR 26, mur., l. 20/30 XX.

58. DOM NR 28, mur., 1905.

59. DOM NR 31, mur., 1905.

60. DOM NR 35, mur., 1 ćw. XX.

61. DOM NR 39, mur., ok. 1910.

 

 

ul. Ogrodowa

62. DOM NR 4, mur., 1900-1910

 

ul. Piasta

63. DOM NR 21, mur., 1908

 

ul. Powstańców

64. DOM NR 2, mur., 4 ćw. XIX

 

ul. Poznańska

65. DOM NR 1, mur., 1900-1910.

66. DOM NR 2, mur., ok. 1900.

67. DOM NR 5, mur., k. XIX.

68. DOM NR 6, mur., pocz. XX.

69. DOM NR 7, mur., 3 ćw. XIX.

70. DOM NR 8, mur., 1906.

71. DOM NR 10, mur., 3 ćw. XIX.

72. DOM NR 11, mur., ok. 1900.

73. DOM NR 13, mur., ok. 1900.

74. DOM NR 18, mur., 1900-1910.

75. DOM NR 19, mur., l. 20/30 XX.

76. DOM NR 23, mur., 1901.

77. DOM NR 28, mur., 1905.

78. DOM NR 29, mur., 4 ćw. XIX.

79. DOM NR 29a, mur., 4 ćw. XIX.

80. DOM NR 32, mur., ok. 1910.

81. DOM NR 36, mur., 1911.

82. DOM NR 40, mur., 40, mur., 3 ćw. XIX.

83. DOM NR 42, mur., 1912.

84. DOM NR 93, mur., 1900-1910.

85. DOM bez nr, mur., l. 20/30 XX

 

ul. Półwiejska

86. DOM NR 5, mur., 1910.

87. DOM NR 28, mur., l. 20/30 XX.

88. DOM NR 63, mur., 1910-1920.

 

Rynek

89. DOM NR 1, mur., pocz. XIX.

90. DOM NR 2, mur., pocz. XX.

91. DOM NR 3, mur., 4 ćw. XIX, przebud.

92. DOM NR 4, mur., pocz. XX.

93. DOM NR 5, mur., 1903.

94. DOM NR 6, mur., 1852, przebud. 1888.

95. DOM NR 7, mur., 1900-1910.

96. DOM NR 8, mur., pocz. XX.

97. DOM NR 9, mur., pocz. XX.

98. DOM NR 10, mur., poł. XIX, przebud.

99. DOM NR 11, mur., pocz.XX.

100. DOM NR 12, mur., 3 ćw. XIX.

101. DOM NR 13, mur., pocz. XX.

102. DOM NR 15, mur., 4 ćw. XIX.

103. DOM NR 16, mur., 2 poł. XIX, przebud.

104. DOM NR 17, mur., pocz. XX.

105. DOM NR 18, mur., pocz. XX.

106. DOM NR 19, mur., 4 ćw. XIX

 

 

ul. Słowackiego

107. DOM NR 5, ob. biura, mur., 4 ćw. XIX, przebud.

 

ul. Strumiańska

108. DOM NR 8, mur., 1908.

 

ul. Szymańskiego

109. DOM NR 1, mur., ok. 1900.

110. DOM NR 6, mur., 1 poł. XIX.

111. DOM NR 8, szach., 1936.

112. DOM NR 10, mur., pocz. XX.

113. DOM NR 12, mur., 4 ćw. XIX.

114. DOM NR 20, mur., 4 ćw. XIX

 

ul. Średzka

115. DOM NR 2, mur., 2 poł. XIX.

116. DOM NR 3, mur., k. XIX.

117. DOM NR 4, mur., poł. XIX.

118. DOM NR 5, mur., k. XIX.

119. DOM NR 8, ob. plebania, mur., 4ćw. XIX.

120. DOM NR 10, mur., 4 ćw. XIX.

121. DOM NR 11, mur., pocz. XX.

122. DOM NR 12, mur., 4 ćw. XIX.

123. DOM NR 13, mur., 4 ćw. XIX.

124. DOM NR 15, mur., l. 20/30 XX.

125. DOM NR 16, mur., poł. XIX.

126. DOM NR 17, mur., 3 ćw. XIX.

127. DOM NR 18, mur., 4 ćw. XIX.

128. DOM NR 20, mur., 4 ćw. XIX.

129. DOM NR 26, mur., 1926.

130. DOM NR 27, mur., ok. 1920.

131. DOM NR 28, mur., ok. poł. XIX, przebud.

132. DOM NR 32, mur., 1 ćw. XX.

133. DOM NR 33, mur., 1910.

134. DOM NR 34, mur., 1 poł. XX.

135. DOM NR 35, mur., XVIII/XIX.

136. DOM NR 37, mur., 4 ćw. XIX.

137. DOM NR 38, mur., 1910-1920.

138. DOM NR 39, mur., 4 ćw. XIX.

140. DOM NR 40, mur., 3 ćw. XIX.

141. ZESPÓŁ DOMU NR 41:

                  a. dom, mur., ok. 1900,

                  b. kuźnia, mur., ok. 1900.

142. DOM NR 42, mur., 1954.

143. DOM NR 46, mur., 4 ćw. XIX.

144. DOM NR 48, mur., 1900-1910.

145. DOM NR 52, mur., 1900.

146. DOM NR 60, mur., 1900-1910.

147. DOM NR 62, mur., 4 ćw. XIX

 

ul. Wrzesińska

148. DOM NR 1, mur., k. XIX, przebud.

149. DOM NR 2, mur., 4 ćw. XIX

 

ul. Żeromskiego

150. DOM NR 12, mur., 1910-1920.

151. FABRYKA PIERNIKÓW, ul. Pomorska 7, mur., k. XIX.

152. MŁYN, ul. Dworcowa 2, mur., 1900-1910.

153. MLECZARNIA, ul. Poznańska, mur., ok. 1920.

154. MAGAZYN I, ul. Mickiewicza, mur., 3 ćw. XIX.

155. MAGAZYN II, ul. Wrzesińska 5, mur., 4 ćw. XIX.

156. MAGAZYN III, ul. Wrzesińska bez nr, mur., 1900.

2.2. ANTONIN

 

157. POZOSTAŁOŚCI ZESPOŁU FOLWARCZNEGO, wł. Stadnina Koni Iwno:

a. dom niemieckiego zarządcy, mur., 1939-1945,

b. czworak, mur., 1864,

c. stodoła, mur., 1894,

d. szopa, mur., między 1864 a 1894,

e. pozostałości ogrodzenia, mur., 1864-1894.

 

 

2.3. BRZEŹNO

 

158. DOM NR 2, wł. Czesław Liskiewicz, mur., ok. 1900.

159. DOM NR 7, wł. Andrzej Czajka, mur., 1884.

160. DOM NR 39, wł. Marian Grzywna, mur., 1903, rozbud.

 

 

2.4. BUSZKOWIEC

 

161. ZESPÓŁ FOLWARCZNY, wł. Stacja Hodowli Roślin, Kociałkowa Górka:

a. czworak I, mur., 4 ćw. XIX,

b. czworak II, mur., ok. 1900,

c. obora, mur., 4 ćw. XIX,

d. chlew I, mur., ok. 1900,

e. chlew II, mur., ok. 1900.

 

 

2.5. CZERLEJNKO

 

162. DOM NR 8, wł. H. Kruscyna, mur., 1908.

163. DOM NR 12, ob. biblioteka, wł. K. Izydorczyk, mur., 1 ćw. XX.

164. DOM NR 17, wł. P. Urbański, mur., 1 dek. XX

165. DOM NR 18, wł. H. Barczyk, mur., 1929.

 

 

2.6. CZERLEJNO

 

166. ZESPÓŁ KOŚCIOŁA PAR. P.W. NMP WNIEBOWZIĘTEJ

a. kościół drewniany, 1743, restaur. 1848, przebud. 1939, 1958,

b. plebania, mur., k. XIX.

167. ZESPÓŁ PAŁACOWO-FOLWARCZNY

a. pałac, ob. szkoła, mur., 1913, wł. E. Mlicka,

b. park krajobrazowy, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa,

c. oficyna, ob. szkoła, mur., 1913,

d. dwojak, ob. dom nr 20, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa,

    Zakład Rolny Gułtowy, mur., 1 ćw. XIX,

e. 5 dwojaków, ob. domy nr 21-24 bez numeru, wł. Agencja Własności Rolnej

    Skarbu Państwa, Zakład Rolny Gułtowy, mur., 1 ćw. XIX,

f. obora I, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny

    Gułtowy, mur., 1900, remont 1970-80,

g. obora II, wł. Agencja Własności rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny

    Gułtowy, mur., 1900-1910,

h. magazyn nawozów, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład

    Rolny Gułtowy, mur., 4 ćw. XIX.

168. KARCZMA, ob. dom nr 19, wł. Janina Bartkowiak, mur., XIX, remont 1922-24,

        1965.

169. ZAGRODA NR 27, wł. Jan Strojny

a. dom, mur., l. 20/30 XX,

b. obora, mur., 1929,

c. budynek gospodarczy, mur., l. 20 XX.

170. WIATRAK KOŹLAK NR 40, wł. Halina Kulińska, drewn., XIX.

 

 

2.7. DRZĄZGOWO

 

171. ZESPÓŁ DWORSKI, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład

        Rolny Gułtowy:

a. dwór, mur., l. 30 XIX, przebud. i rozbud. Ok. 1890,

b. oficyna mur.,k. XIX,

c. czworak, mur., l. 90 XIX,

d. dwojak, mur., 1918,

e. stajnia, ob. obora, mur., XIX/XX,

f. stodoła, mur., XIX/XX,

g. spichlerz, mur., 1901,

h. park krajobrazowy, XIX.

 

 

2.8. GLINKA DUCHOWNA

 

172. DOM NR 1, wł. UMiG, mur., 4 ćw. XIX.

 

2.9. GLINKA SZLACHECKA

 

173. DOM NR 2, wł. UmiG, mur., ok. 1900.

 

 

2.10. GUŁTOWY

 

174. ZESPÓŁ KOŚCIOŁA PAR. P.W. ŚW. KAZIMIERZA:

a. kościół, szach., 1737-38, 1710-80, rozbud. 1834, remont 1895, 1953, 1984,

    1992,

b. plebania, mur., 1912,

c. kostnica przycmentarna, mur., 2 poł. XIX.

175. STACJA PKP, mur., 1900.

176. SZKOŁA, ul. Szkolna, mur., 1900-1910.

177. ZESPÓŁ PAŁACOWY, wł. UAM Poznań:

a.       pałac, mur., ok. 1780-86, k. XVIII, remont 1868-74, arch. Ignacy Graft,

b.      oficyna, mur., 1780-80, remont 1868-74,

c.      rządcówka, mur., 4 ćw. XIX,

d.      stajnia, ob. przedszkole, mur., k. XVIII,

e.      wozownia, mur., 1780-90,

f.       oranżeria, 3 ćw. XIX,

g.      park krajobrazowy, 4 ćw. XIX.

u l.  Ś r e d z k a

178. DOM NR 8, mur., l. 20-30 XX.

179. DOM NR 34, wł. UmiG, mur., l. 20/30 XX.

180. DOM NR 39, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny

        Gułtowy, mur., 1903.

 

 

2.11. GWIAZDOWO

 

181. ZESPÓŁ DWORSKI, wł. Stadnina Koni Iwno

a.       dwór, mur., 4 ćw. XIX,

b.      czworak I, mur., XIX/XX,

c.      czworak II, mur., XIX/XX,

d.      obora I, mur., XIX/XX,

e.      obora II, mur., XIX/XX,

f.       stodoła, mur., 1897,

g.      spichlerz, mur., k. XIX, 1902,

h.      gorzelnia, mur., 1901,

i.        park krajobrazowy 4 ćw. XIX..

 

 

2.12. IGNACEWO

 

182. DWÓR, ob. biura, wł. Agencji Wł. Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny

        Gułtowy mur., 1879.

 

 

2.13. IWNO

 

183. ZESPÓŁ KOŚCIOŁA PAR. P.W. MB SZKAPLERZNEJ:

a.       kościół, mur., 1778-80,

b.      kostnica, mur., k. XVIII,

c.      brama, mur., XIX.

184. SZKOŁA, ob. dom nauczyciela, mur., pocz. XX.

185. ZESPÓŁ PAŁACOWY, wł. Stadnina Koni Iwno:

a.       pałac, mur., poł. XIX, rozbud. k. XIX, remont 1920-33, 1989,

b.      oficyna, mur., ok. poł. XIX, przebud,

c.      dom Dyrektora, mur., ok. 1910, remont 1918,

d.      dom rządcy, mur., 2 poł. XIX,

e.      dom weterynarza, ob. dom nr 8, mur., ok. 1910, remont,

f.       dom kierownika tartaku, ob. dom nr 9, mur., 1920,

g.      leśniczówka, mur., l. 90 XIX, przebud. XX,

h.      domek ogrodnika, mur., l. 60 XIX, remont,

i.        ochronka, mur., XIX/XX, remont,

j.        oranżeria, mur.-szkło, poł. XIX,

k.      budynek przybramny, mur., 1852-52,

l.        brama główna, mur., 2 poł. XIX,

m.    park krajobrazowy, XVIII/XIX.

186. ZESPÓŁ FOLWARCZNY, wł. Stadnina Koni Iwno:

a.       stajnia I, ob. źrebięciarnia, mur., 1890-1910,

b.      stajnia II, mur., k. XIX,

c.      stajnia III, ob. magazyn, mur., k. XIX,

d.      stajnia IV, ob. magazyn zbożowy, mur., k. XIX,

e.      stodoła, ob. magazyn zbożowy, mur., 1896,

f.       ujeżdżalnia, mur., 1850-57,

g.      gorzelnia, mur., k. XIX,

h.      młyn parowy, ob. magazyn, mur., 1866,

i.        kuźnia i stelmacharnia, mur., ok. poł. XIX,

j.        warsztat, mur., 4 ćw. XIX,

k.      magazyn maszyn, mur., 4 ćw. XIX,

l.        cegielnia, mur., k. XIX.

187. KOLONIA MIESZKALNA, wł. Stadnina Koni Iwno:

a.       dwojak bez nr, mur., 1890,

b.      dwojak nr 11, mur., 1906,

c.      czworak nr 12, mur., 1906,

d.      dwojak nr 17, mur., 1857,

e.      czworak nr 18, mur., 1925,

f.       czworak nr 24, mur., ok. 1925,

g.      czworak nr 25, mur., k. XIX,

h.      czworak nr 26, mur., k. XIX.

188. DOM NR 33, wł. Stadnina Koni Iwno, mur., pocz. XX.

 

 

2.14. JAGODNO

 

189. DOM NR 13, wł. Jan Sroka, mur., 1906.

 

 

2.15. KLONY

 

190. ZESPÓŁ DWORSKI, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład

        Rolny Gułtowy:

a.       dwór, mur., poł. XIX, przebud.,

b.      oficyna, mur., 1900-1910,

c.      stajnia i wozownia, ob. świniarnia, mur., 4 ćw. XIX,

d.      spichlerz i obora, mur., 4 ćw. XIX,

e.      kuźnia, ob. dom mieszkalny, mur., 4 ćw. XIX.

 

 

2.16. ŁUGOWINY

 

191. DWÓR, ob. dom, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny

        Gułtowy, mur., 4 ćw. XIX.

 

2.17. SANNIKI

 

192. POZOSTAŁOŚCI ZESPOŁU DWORSKIEGO, wł. Stadnina Koni Iwno:

a.       park krajobrazowy, XVIII/XIX,

b.      czworak nr 2, mur., 1893,

c.      czworak nr 4, mur., ok. 1900,

d.      obora, mur., 1895,

e.      stodoła I, mur., ok. 1900,

f.       stodoła II, mur., 4 ćw. XIX.

 

 

2.18. SIEDLEC

 

193. ZESPÓŁ KOŚCIOŁA PAR. P.W. ŚW. MIKOŁAJA:

a.       kościół, mur., 1770, reataur. 1789,

b.      kaplica, mur., poł. XIX,

c.      plebania mur., 4 ćw. XIX,

d.      brama, mur., poł. XIX.

194. SZKOŁA, mur., ok. 1900.

195. ZESPÓŁ PAŁACOWO-PARKOWY, wł. P. i O. Styczyńscy:

a.       pałac, mur., 1770-75, 1788-80, restaur. po 1959,

b.      park krajobrazowy, 2 poł. XIX.

196. ZESPÓŁ FOLWARCZNY, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa:

a.       sześciorak, mur., 1891, przebud.,

b.      obora, mur., pocz. XX,

c.      chlewnia, ob. magazyn, mur., 4 ćw. XIX,

d.      spichlerz, mur., 1911,

e.      magazyn zbożowy, mur., 1887,

f.       gorzelnia, mur., 1907,

g.      kuźnia i stelmacharnia, mur., k. XIX.

 

 

2.19. SIEDLECZEK

 

197. DOM NR 11, wł. Florian Hurysz, glin.-drewn., 3 ćw. XIX.

198. DOM NR 17, wł. Janusz Łydych, mur., 1900-1910.

 

 

2.20. SIEKIERKI MAŁE

 

199. DOM NR 2, wł. Andrzej Chmiel, mur., 1910-1920.

200. ZAGRODA NR 4, wł. B. Kaczmarek:

a.       dom, mur., ok. 1910,

b.      obora, mur., 1 ćw. XX.

201. DOM NR 14, wł. A. Tyma, mur., 1908.

202. DOM NR 19, wł. M. Chałupka, mur., 1924.

 

 

2.21. SIEKIERKI WIELKIE

 

203. KOŚCIÓŁ PAR. P.W. ŚW. JADWIGI, drewn., 1762, restaur.

204. SZKOŁA, mur., XIX/XX.

205. ZESPÓŁ FOLWARCZNY, wł. E. Przybył:

a.       gorzelnia, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny Gułtowy, mur., 1901,

b.      park krajobrazowy, poł. XIX,

c.      czworak nr 31, wł. Adam Szyszka, mur., k. XIX.

206. DOM NR 46, wł. Edward Matela, mur., 1910-1920.

2.22. SKAŁOWO

 

207. DOM NR 5, wł. Antoni Postanowicz, mur., 1902, przebud.

208. DOM NR 6, wł. Marian Klimski, mur., 1909.

209. DOM NR 8, wł. Stanisław Karaluz, mur., 1906.

210. DOM NR 11, wł. Antoni Frąckowiak, mur., 1900-1910.

211. DOM NR 17, wł. Zdzisław Wolski, mur., 1900-1910.

 

 

2.23. SOKOLNIKI DRZĄZGOWSKIE

 

212. POZOSTAŁOŚCI ZAŁOŻENIA FOLWARCZNEGO, wł. Agencja Własności

        Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny Gułtowy:

a.       obora, mur., 1900-1910,

b.      kuźnia i stelmacharnia, mur., 1900-1910.

 

 

2.24. STRUMIANY

 

213. ZESPÓŁ DOMU NR 3, wł. Leokadia Kozłowicz:

a.       dom, mur., 1900-1910,

b.      obora, mur., 1900-1910.

214. ZESPÓŁ DOMU NR 6, wł. Stanisław Kuchalski:

a.       dom, mur., 1912,

b.      chlew i obora, mur., 1910-1920,

c.      stodoła, mur., 4 ćw. XIX.

 

 

 

2.25. TARNOWO

 

215. ZESPÓŁ DWORSKI, wł. RSP Tarnowo:

a.       dwór, mur., 1 poł. XIX, przebud. k. XIX,

b.      oficyna, mur., ok. 1900,

c.      dom nr 11, mur., ok. 1900,

d.      stajnia, mur., ok. 1930,

e.      stodoła I, mur.-glin., k. XIX, remont,

f.       stodoła II, mur.-glin., 1848, remont,

g.      spichlerz i obora, mur., 1934-39,

h.      ogrodzenie, mur., 1 poł. XIX,

i.        park krajobrazowy, XIX,

 

 

2.26. TRZEK DUŻY

 

216. SZKOŁA, ob. kawiarnia, wł. UMiG, mur., pocz. XX.

217. ZESPÓŁ DOMU NR 24, wł. Lidia Jankowska:

a.       dom, mur., ok. 1900,

b.      chlew, mur., ok. 1900.

218. DOM NR 44, wł. Adam Buczman, mur., 1912.

219. DOM NR 50, wł. Ryszard Drob, mur., ok. 1900.

220. DOM NR 51, wł. Tadeusz Święż, mur., 1900.

221. DOM NR 52, wł. Grzegorz Rusiniak, mur., 1900-1910.

 

2.27. TRZEK MAŁY

 

222. PAŁAC, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Zakład Rolny Gułtowy,

        mur., 2 poł. XIX, przebud. l. 20 XX, remont.

2.28. WĘGIERSKIE

 

223. SZKOŁA, mur., 1900-1910.

224. ZESPÓŁ PAŁACOWO-FOLWARCZNY, wł. Agencja Własności Rolnej Skarbu

        Państwa, Zakład Rolny Gułtowy:

a.       pałac, ob. mieszkania, mur., XIX/XX,

b.      park krajobrazowy, XIX/XX,

c.      obora, mur., 4 ćw. XIX,

d.      brama wjazdowa, mur., 2 poł. XIX.

225. DOM NR 13, wł. Mieczysław Detko, mur., 1900-1910.

 

 

2.29. WIKTOROWO

 

226. ZESPÓŁ DWORSKI, wł. Stadnina Koni w Iwnie:

a.       dwór, mur., 4 ćw. XIX,

b.      dwojak nr 6, 4 ćw. XIX,

c.      czworak nr 14, 4 ćw. XIX,

d.      sześciorak, 4 ćw. XIX,

e.      stajnia, ob. częściowo biura, 4 ćw. XIX,

f.       sieczkarnia, mur., 1898,

g.      mleczarnia, mur., 1898,

h.      warsztat, 4 ćw. XIX.

 

 

2.30. WRÓBLEWO

 

227. DOM NR 11, wł. Jan Śmichulski, mur., 1910.

 

3. Ochrona zabytków archeologicznych

 

            Z terenu gminy Kostrzyn znanych jest dotychczas 701 stanowisk archeologicznych. Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z środkowej epoki kamienia- z mezolitu (8000-4500 l. Pne) – pojedyncze ślady z Czerlejna, Gwiazdowa, Trzeku i Klonów. W neolicie (4500-1800 l. Pne) osadnictwo na tym terenie jest jeszcze w miarę rozproszone, znamy z tego czasu ponad 100 śladów na różnych stanowiskach. Najstarszą kulturą neolityczną na terenie gminy Kostrzyn jest kultura ceramiki wstęgowej. Pojedyncze znaleziska tej kultury wystąpiły w Siekierkach.

Najliczniej z kultur neolitycznych reprezentowana jest tzw. kultura pucharów lejkowatych. Znaleziska tej kultury występują na 55 stanowiskach prawie we wszystkich miejscowościach gminy. Licznie też reprezentowana jest kultura amfor kulistych. Reprezentowana jest na 17 stanowiskach w rejonie Czerlejnka, Czerlejna, Iwna, Jagodna, Klonów, Kostrzyna, Skałowa i Wróblewa. W okolicach Sokolnik Klonowskich wystąpiła późnoneolityczna kultura ceramiki sznurowej. Rozwój osadnictwa następuje w epoce brązu i wczesnej epoce żelaza, w czasach tzw. kultury łużyckiej (1300-400 l. Pne).

W tym czasie pod osadnictwo zajęte zostają wszystkie atrakcyjne ekumeny, przede wszystkim doliny Cybiny w rejonie Iwna, Kopli, Męciny i innych pomniejszych cieków.

Z wczesnej epoki brązu znane jest cmentarzysko kultury przedłużyckiej w Wiktorowie. Bogato reprezentowane jest osadnictwo kultury łużyckiej. Znaleziska tej kultury występują na 165 stanowiskach. Najciekawszym znaleziskiem z tego czasu jest skarb ozdób brązowych znaleziony w Siedlcu. Z czasów kultury pomorskiej, następującej po kulturze łużyckiej, znane są dwa cmentarzyska w Trzeku, badane w 1950 roku, cmentarzysko w Kostrzynie i Węgierskich, odkryte w 1877 roku. Podobnie bogato reprezentowane jest osadnictwo w okresie wpływów rzymskich (pierwsze wieki naszej ery). Z tego okresu pochodzą znaleziska na ok. 133 stanowiskach, w tym cmentarzyska popielnicowe kultury przeworskiej w Siekierkach oraz skarb ok.2300 monet z Iwna. Najliczniej reprezentowane jest osadnictwo z okresu średniowiecza. Zajmowane są wtedy nie tylko rejony dolin rzecznych, ale także tereny wysoczyzny. W tym czasie kształtuje się obecny układ miejscowości, stąd koncentracja osadnictwa średniowiecznego w rejonie większości miejscowości. Z wczesnych waz średniowiecza znamy ślady osadnictwa na ponad 300 stanowiskach, a z późniejszych faz średniowiecza, ślady na ok. 150 stanowiskach. Do najciekawszych znalezisk z tego okresu należy zaliczyć skarb ozdób i monet z Węgierskich, skarb monet i ozdób odkryty w 1853 roku w Gwiazdowie, Kabłączki skroniowe odkryte w 1895 roku  w Węgierskch, łańcuch srebrny z Trzeku odkryty na grodzisku w 1887 roku oraz cmentarzyska szkieletowe z Iwna, Węgierskich, Gwiazdowa i Czerlejnka. Z tego okresu pochodzą grodziska: w Drzązgowie, Gułtowych (Dec. Nr 1369/72), Iwnie, Siedlcu (Dec. Nr 1373/72), Siekierkach Wielkich (Dec. Nr 1371/72), Sokolnikach Drzązgowskich (Dec. Nr 1366/72), Trzeku (Dec.Nr 1370/72) i Wiktorowie (Dec. Nr 1372/72). Ponadto być może dalsze badania pozwolą stwierdzić, czy funkcje grodzisk pełniły też dwa obiekty w Gułtowach i Wróblewie.

 

Wszystkie stanowiska zlokalizowane na terenie gminy podlegają ochronie konserwatorskiej w myśl Ustawy o Ochronie Dóbr Kultury i Muzeach z 1961 roku. Na 701 znanych dotychczas stanowiskach zarejestrowano 11 cmentarzysk, 112 osad, 313 punktów osadniczych, 753 ślady osadnicze z różnych okresów pradziejów, 6 skarbów, 8 grodzisk, 2 domniemane dalsze grodziska. Wśród 701 stanowisk, znanych głównie z badań powierzchniowych, a więc rozpoznanych tylko wstępnie, 71 uznano za stanowiska o dużej wartości poznawczej, 135 za stanowiska o średniej wartości poznawczej, a 495 stanowisk zakwalifikowano jako posiadające małą wartość poznawczą. Jednakże dopiero pełne rozpoznanie stanowiska, poprzez prace wykopaliskowe, pozwoli dokładnie sprecyzować jego wartość poznawczą. Także zasięg stanowiska wyznaczony na podstawie badań powierzchniowych nie zawsze jest zasięgiem, który dokładnie odpowiada występowaniu pozostałości pradziejowego osadnictwa pod ziemią. Tak więc, wyznaczony na mapach zasięg stanowiska należy traktować orientacyjnie, może okazać się bowiem podczas prac ziemnych, że obiekty archeologiczne zalegają także w sąsiedztwie wyznaczonych na podstawie obserwacji powierzchniowych zasięgów stanowisk. W trakcie opracowywania studium zagospodarowania przestrzennego gminy zaleca się operowanie pojęciem strefy intensywnego występowania stanowisk archeologicznych w przypadku koncentracji stanowisk na danym obszarze.Sytuacja taka występuje w dolinach cieków wodnych – Cybiny, Kopli i Męciny, w rejonie miejscowości, przede wszystkim Iwna, Siekierek, Czerlejna, Czerlejnka, Siedlca, Trzeku i Glinki. Szczególnym miejscem jest teren samego miasta Kostrzyna, gdzie ze względu na znaczny stopień zurbanizowania prospekcja powierzchniowa jest utrudniona i co za tym idzie, konkretnie lokalizowanych stanowisk jest mało. Jednakże wczesna metryka miasta, dane archiwalne wymieniające Kostrzyn już w 1187-93 roku, lokacja Przemysła I w 1251 roku, nadanie miasta klasztorowi klarysek z Gniezna przez Władysława Łokietka w 1298 roku, zabytkowy układ urbanistyczny nakazują szczególną ochronę terenu miasta pod względem zabytków archeologicznych.

Wytyczne konserwatorskie w zdecydowanej większości wypadków (z wyjątkiem grodzisk) nie zakazują prowadzenia inwestycji w strefie występowania stanowisk archeologicznych, jednakże w takich przypadkach niezbędne jest uzyskanie opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków – konserwatora Zabytków Archeologicznych.

Należy się wtedy liczyć z wymogiem zapewnienia przez inwestora, na jego koszt  nadzoru archeologicznego nad pracami ziemnymi. W przypadku grodzisk – stanowisk archeologicznych o własnej formie terenowej, szczególnie w wypadku wpisanych do rejestru zabytków – Konserwator nie wyraża zgody na zabudowę, inwestycje ziemne i wszelkie inne formy naruszenia substancji zabytkowej.

Należy zaznaczyć, że na załączonej mapie nie uwzględniono wszystkich znanych stanowisk, gdyż informacje o niektórych pochodzą tylko z przekazów archiwalnych i nie posiadają dokładnej lokalizacji.

 

4. Uwarunkowania rozwoju sieci osadniczej.

 

            Największy obszar gminy stanowią tereny otwarte – rolne, które obejmują 78,1% powierzchni ogólnej gminy. Lasy oraz tereny zadrzewione zajmują 12,3% powierzchni gminy, natomiast wody i cieki jedynie 1,2%.

Istotną rolę w zagospodarowaniu przestrzennym gminy mają tereny zainwestowane, zurbanizowane, skupione w mieście Kostrzynie oraz w pozostałych miejscowościach wchodzących w skład gminy.

 

4.1. Kostrzyn

Miasto Kostrzyn oddalone jest od Poznania o 20 km. w kierunku wschodnim. Przez północny skraj miasta przebiega droga krajowa o międzynarodowym znaczeniu E-30 Poznań-Warszawa, która pełni rolę obwodnicy Kostrzyna, oraz dzieli gminę Kostrzyn na dwie, podobne w swym charakterze i sposobie zagospodarowania części.

Rozgałęziają się od niej drogi lokalne prowadzące do Pobiedzisk, Gniezna i Środy Wlkp.

Zabytkowy układ urbanistyczny starego miasta powstał wzdłuż drogi powiatowej prowadzącej z Poobiedzisk do Środy, oraz prostopadłej do niej rozszerzonej drogi prowadzącej z Poznania do Warszawy.

Przebiegająca przez teren miasta linia kolejowa relacji Poznań-Warszawa oraz ukształtowana dolina rzeki Cybiny przyczyniły się do podziału przestrzennego miasta na trzy jednostki urbanistyczne.

Na zachód od prawego brzegu  rzeki Cybiny, w klinie pomiędzy drogą E-30 a linią kolejową ukształtowała się centralna część miasta. Jest to historyczny układ miasta średniowiecznego z wykształconym rynkiem i układem krystalizującym strukturę przestrzenną. Wydłużony blok zabudowy z wychodzącymi z rynku dwiema zbiegającymi się uliczkami (Poznańską i Kościuszki) jest pozostałością dawnego owalnicowego placu targowego.

W tej części miasta występuje zabudowa zwarta, głównie mieszkaniowa o wysokości 2-4 kondygnacji. Większość zabudowy z obszaru objętego strefą ochrony konserwatorskiej pochodzi z II poł. XIX wieku i początku XX wieku. W tej części miasta zlokalizowana jest większość usług ponadpodstawowych związanych z obsługą ludności lokalnej wraz z siedzibą władz miasta i gminy.

W południowej części strefy centralnej, w bezpośrednim sąsiedztwie do torów kolejowych zlokalizowały się znaczniejsze zakłady przemysłowe.

Zabudowa wielorodzinna rozwinęła się na osiedlu Piastowskim, w centralnej części omawianej strefy. Na zachód od rynku powstało osiedle Poznańskie. Jest to współczesne osiedle zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej, realizowanej w niedalekiej przeszłości, charakteryzujące się lepszymi walorami architektoniczno-urbanistycznymi i estetycznymi.

Po wschodniej stronie doliny Cybiny wytworzyło się kolejne osiedle domów jednorodzinnych Strumiany, które wypełnione jest usługami oświaty i sportu.

W południowej części miasta, odcięte od centrum linią kolejową ukształtowało się współczesne osiedle domów jednorodzinnych o zwartej zabudowie, jednak w niewielkim stopniu wyposażone w usługi.

 

4.2. Antonin

Wieś położona jest na wschód od Kostrzyna. Stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne. Na terenie wsi znajdują się pozostałości zespołu folwarcznego.

 

4.3. Brzeźno

Wieś położona jest we wschodniej części gminy, w bezpośrednim sąsiedztwie drogi E-30.

Układ przestrzenny terenów zurbanizowanych głównej części wsi tworzy skupiona zabudowa siedliskowa, z wyróżniającym się członem głównym w tym przypadku ulicą. Pozostałe siedliska należące również do wsi, tworzą nieregularne oraz rozproszone układy.

 

4.4. Buszkówiec

Wieś leży na północny –wschód od Kostrzyna. Ukształtowała się w oparciu o wielkoobszarowe gospodarstwo rolne. Na terenie wsi zachował się zespół folwarczny.

 

4.5. Czerlejnko

Oddalone od Kostrzyna 4 km. na południe przy drodze do Kórnika. Wieś skupiona osiowo wzdłuż drogi o luźnej zabudowie, z rozproszonymi siedliskami.

 

4.6. Czerlejno

Wieś oddalona 5 km. na południe od Kostrzyna przy drodze do Kórnika. Od Poznania dzieli ją odległość 27 km. w kierunku wschodnim.

Jest to wieś skupiona, wieloosiowa (wielodrożnica). Ukształtowała się w oparciu o wielkoobszarowe gospodarstwo rolne. Na terenie wsi zachował się zespół pałacowo-folwarczny.

W centrum wsi po zachodniej stronie drogi biegnącej na południe od Kostrzyna położony jest kościół.

Czerlejno leży z dala od głównych dróg, natomiast na przecięciu dróg o drugorzędnym znaczeniu. Krzyżuje się tu droga z Kostrzyna do Kleszczewa i droga z Gułtów i Klonów do Trzeka i Gowarzewa. Teren dookoła jest równinny, bezleśny, rolniczy. W istniejącym do dnia dzisiejszego zespole pałacowo-folwarcznym można wyróżnić trzy zespoły architektoniczne: część rezydencjonalną, podwórze folwarczne i kolonię mieszkalną.

Aktualnie po całkowitym zdewastowaniu parku z dawnej części rezydencjonalnej pozostał nadal pałac zamieniony na szkołę, oficyna oraz resztki muru. Dawne podwórze folwarczne podobnie jak kolonia mieszkalna pozostały w starych granicach. Pałac położony jest około 300 m. na południowy-zachód od kościoła parafialnego.

 

 

4.7. Mikuszyn

 

Niewielka wieś położona w południowej części gminy. Stanowi pojedyncze gospodarstwo wielkoobszarowe wraz zabudową blokową.  Obecna gospodarstwo rolne jest nieczynne.

 

4.8. Drzązgowo

Wieś położona jest 8 km. na południowy-wschód od Kostrzyna, 2 km. na południowy-zachód od Gułtów, 1 km. na południe od drogi do Kostrzyna.

Wieś o zabudowie skupionej wzdłuż kilku ulic (wielodrożnica) utworzona została w oparciu o samodzielne gospodarstwo rolne. Do dnia dzisiejszego zachował się zespół dworski.

Na terenie wsi istnieje zakład produkcyjno-usługowy zajmujący się mieszalnią oraz suszarnią pasz. W zabudowie folwarcznej można wyróżnić trzy zespoły architektoniczne istniejące w obecnym kształcie już 100 lat: część rezydencjonalną z dworem oraz parkiem krajobrazowym, podwórze folwarczne oraz kolonię mieszkalną.

Na drodze z Drzązgowa do Janowa istnieje kępa jesionów kanadyjskich.

 

4.9. Glinka Duchowna

Wieś wraz z przysiółkami położona jest w bliskim sąsiedztwie miasta Kostrzyna w kierunku północno-wschodnim. Pod względem układu przestrzennego jest to wieś przysiółkowa z wyróżniającym się członem głównym jaki stanowi ulica. Należy do grupy wsi o zabudowie rozproszonej.

 

4.10. Gułtowy

Duża wieś położona w odległości 5 km. na południe od trasy E-30 jadąc od północy od  Siedlca w kierunku południowym do Giecza i Środy. Położona jest w odległości około 2,5 km. od stacji kolejowej tej samej nazwy na trasie Poznań-Konin.

Jest to wieś o zabudowie zwartej, wieloczłonowa (wielodrożnica). Zabudowa siedliskowa uzupełniona jest zabudową blokową. Powstało tutaj nowoczesne osiedle

 

mieszkaniowe wielorodzinne o dużych walorach estetycznych. Rozwój wsi nastąpił w oparciu o wielkoobszarowe gospodarstwo rolne. Na terenie wsi zachował się zespół dworski.

Istniejące założenie dworskie usytuowane jest we wschodniej części wsi, po północnej stronie drogi biegnącej na północ do Kostrzyna. Zespół budynków pałacowych położony jest w obszernym parku, w którego centrum znajduje się staw.

Pośrodku wsi, na wzniesieniu wśród starych drzew wznosi się szachulcwy kościółek. otoczony murem. Wokół pałacu rozciąga się park krajobrazowy z 5niewielkimi stawami i rzadkimi okazami drzew tj. planty, modrzewie i limby. Na łące „Wielkiej Pańskiej” – 1200 m. na północny-wschód od wsi – znajduje się grodzisko wczesnośredniowieczne zwane w źródłach Zwągródek.

Z Siedlca w kierunku wsi Gułtowy prowadzi stara aleja kasztanowców.

 

 

4.11. Gwiazdowo

Wieś położona jest 2,5 km. na północny zachód od Kostrzyna. Jest to wieś stanowiąca pojedyncze gospodarstwo wielkoobszarowe wraz z zabudową blokową. Wzdłuż południowej krawędzi parku otaczającego dwór rozciąga się aleja lipowo-kasztanowa, której przedłużeniem w kierunku Tarnowa jest aleja akacjowa. W odległości 1,5 km. na zachód od Gwiazdowa jest niewielki las mieszany.

 

 

4.12. Iwno

Wieś położona jest przy trasie Kostrzyn-Gniezno w odległości 3 km. na północny – wschód od Kostrzyna i 27 km. od Gniezna. Jest to wieś o zwartej zabudowie, wieloczłonowej (wielodrożnica) ukształtowanej w oparciu o założenie folwarczno-pałacowe.

Jest to duża wieś położona w łagodnej pagórkowatej okolicy Na zach. i południe od Iwna teren jest płaski, nie zalesiony i stanowią go ziemie uprawne.

Na wschód i północny-wschód teren gwałtownie obniża co najmniej o 15 m. i przechodzi w dolinę, w której początek bierze rzeczka Cybina. Tereny północno-wschodnie są bogato porośnięte lasem mieszanym.

W założeniu pałacowo-folwarcznym wyróżnić można trzy zespoły architektoniczne, które jak wynika z archiwalnych map ukształtowane były w przybliżonych kształtach już co najmniej od połowy XIX w. Są to: kolonia mieszkalna, podwórze folwarczne oraz część rezydencjonalna.

Kolonia mieszkalna rozciąga się z północy na południe wzdłuż drogi do Libartowa prawdopodobnie zwanej kiedyś drogą wiejską. W swoich założeniach jest to kompozycja geometryczna, rozproszona z osią widokową, którą stanowi droga do Libartowa i jej przedłużenie w kierunku północnym.

            Podwórze folwarczne otoczone jest murem i leży na zachodnim płaskim terenie. Kompozycja zespołu – swobodna, zwarta. Dominantę architektoniczną stanowi kompleks budynków młyna stodoły.

            Część rezydencjonalną tworzy stary dworski park krajobrazowy, otwarty o założeniach naturalistycznych, częściowo na bazie zadrzewień leśnych.

Na terenie Iwna rozwinęło się zakładowe budownictwo mieszkaniowe. W odległości 1 km. na południowy zachód od wsi zlokalizowana jest cegielnia, należąca do Poznańskich Zakładów Ceramiki Budowlanej.

W północnej części wsi, na niewielki wzgórzu wznosi się kościół barokowy. Rozległy park krajobrazowy posiada stary urozmaicony drzewostan. Wśród drzew liściastych wyróżniają się kasztanowce, lipy, klony, jesiony i wiązy.

W zachodniej części jeziora wysepka z okazałym wczesnohistorycznym grodziskiem stożkowatym, zwanym dawniej „Napoleonkiem” a później „Górą Wawrzyńca”.

Okolica Iwna jest pagórkowata, pięknie zadrzewiona, wystęoują tu lasy, śródpolne kępy drzew i pasy wiatrochronne.

 

4.13. Jagodno

Wieś niewielka, położona na północ od miasta Kostrzyna. Istniejąca zabudowa ma charakter skupiony osiowo wzdłuż głównej ulicy (ulicówka).

 

4.14. Ługowiny

Wieś leży w południowej części gminy. Zaliczana do grupy wsi rozproszonych, stanowi pojedyncze gospodarstwo wielkoobszarowe.

 

4.15. Sanniki

Wieś  położona jest w północno-wschodniej części gminy Kostrzyn, przy trakcie do Gniezna. Od Kostrzyna oddalona jest o 8 km.

Wieś stanowi samodzielne gospodarstwo wielkoobszarowe, należy do grupy wsi rozproszonych.

 

4.16. Siedlec

Wieś położona jest 6 km. na wschód od Kostrzyna. Stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne wraz zabudową blokową. Występuje tu także rozproszona, nieregularna zabudowa siedliskowa.

W istniejącym założeniu folwarcznym wyróżnić można trzy zespoły architektoniczne, które prawdopodobnie istnieją w przybliżonych kształtach już około 200 lat. Są to wyliczając od południa: podwórze folwarczne, część rezydencjonalna oraz kolonia mieszkalna.

W Siedlcu znajduje się gospodarstwo Stadniny Koni Iwno. Na odcinku między Kostrzynem a Siedlcem przykład nowoczesnego sposobu zadrzewienia dróg: po obu stronach szosy pasy trawiaste i pasy różnorodnych gatunków krzewów i drzew stanowiące urozmaicenie krajobrazu.

Nad brzegiem dawnego jeziora położony jest kościół otoczony zabytkowym murem z bramą, w południowej części wsi.

W odległości 300 m. na zachód od kościoła znajduje się grodzisko stożkowate na wyspie wśród bagien.

 

4.17. Siedleczek

Wieś położona jest na wschód od Kostrzyna. Układ przestrzenny tworzy rozproszona zabudowa wzdłuż drogi.

 

4.18. Siekierki Wielkie

Położone są 7 km. na południowy zachód od Kostrzyna, przy drodze z Poznania do Środy. Jest to wieś zwarta, wieloosiowa z zespołem przysiółków. Rozwinęła się w oparciu o wielkoobszarowe gospodarstwo rolne.

W północno-zachodniej części parku grodzisko wczesnośredniowieczne.

 

4.19. Skałowo

Wieś położona jest na zachód od Kostrzyna, wzdłuż drogi E-30 (ulicówka) Istniejąca zabudowa jest rozproszona o luźnym charakterze. Na północ od wsi znajdują się luźno zlokalizowane siedliska.

 

4.20. Sokolniki Drzązgowskie

Wieś położona jest 5 km. na południowy-wschód od Kostrzyna. Wieś podobnie jak pobliskie Klony stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne.

 

4.21. Sokolniki Klonowskie

Położone na południowy-wschód od Kostrzyna. Zabudowa wsi jest rozproszona, nieregularna z wyróżniającym się członem centralnym jakim jest droga.

 

4.22. Strumiany

Wieś położona jest na południe od miasta Kostrzyna. Zabudowa regularna, rozmieszczona wzdłuż dróg. Wieś rozproszona z licznymi siedliskami.

W niedalekiej odległości położona jest wieś Libartowo, która stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne.

 

4.23. Tarnowo

Wieś Tarnowo położona jest 3 km. na północ od Kostrzyna. Od Poznania oddalona jest 24 km. w kierunku wschodnim. Wieś stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne.

Wyróżnić można trzy zespoły architektoniczne istniejące w kształtach zbliżonych do obecnych już ponad 150 lat.

Są to: część rezydencjonalna – tworzy park krajobrazowy oraz pałac, podwórze folwarczne oraz kolonia mieszkalna, która rozciąga się na północ od drogi, która łączy folwark z drogą Pobiedziska-Kostrzyn. W założeniach swoich jest to kompozycja zwarta z osią, którą stanowi wspomniana wcześniej droga. W ostatnich latach przystąpiono do rozbudowy koloni mieszkalnej wzdłuż polnej drogi prowadzącej na północ od folwarku.

4.24. Trzek Duży

Wieś położona jest na południowy- zachód od Kostrzyna. Jest to wieś rozproszona, o regularnej zabudowie rozmieszczonej wzdłuż dróg. Rozwój wsi oparty był o wielkoobszarowe gospodarstwo rolne.

W północnej stronie wsi z dala widoczne jest grodzisko wczesnośredniowieczne pierścieniowate, otoczone fosą o średnicy 86 m. Wał grodziska zachowany jest do wysokości 20 m.

 

4.25Trzek Mały

Wieś położona jest na południowy- zachód od Kostrzyna. Istniejąca zabudowa jest rozproszona, wieloczłonowa. Na terenie wsi zachował się pałac.

 

4.26. Wiktorowo

Wieś położona jest na północny-wschód od Kostrzyna. Stanowi wielkoobszarowe gospodarstwo rolne wraz z zabudową blokową.

Należące do wsi miejscowości Rujsce oraz Sanniki podobnie stanowią wielkoobszarowe gospodarstwa rolne.

 

4.27. Węgierskie

Wieś położona 9 km. na południe od Kostrzyna przy drodze do Środy. Układ przestrzenny tworzy zabudowa skupiona, jednopasmowa, rozmieszczona wzdłuż ulicy. Na terenie wsi zachował się zespół pałacowo-folwarczny.

 

5.         Układ osadniczy

Sieć osadniczą gminy stanowią: miasto Kostrzyn i 34 miejscowości.

Jednostki osadnicze tworzą układ administracyjno-przestrzenny w którym wyróżnia się:

-         ośrodek miejsko-gminny: miasto Kostrzyn,

-         20 wsi sołeckich: Brzeźno, Czerlejnko, Czerlejno, Drzązgowo, Glinko, Gułtowy, Gwiazdowo, Iwno, Jagodno, Skałowo, Siedlec, Siedleczek, Siekierki, Sokolniki, Strumiany, Tarnowo, Trzek, Wiktorowo, Węgierskie, Wróblewo.

Wykaz wiejskich jednostek osadniczych położonych na terenie gminy przedstawia poniższe zestawienie:

Lp.

Nazwa sołectwa

Wsie, przysiółki, folwarki położone w obszarze sołectwa

1

Brzeźno

 

2

Czerlejnko

 

3

Czerlejno

Mikuszyn

4

Drzązgowo

 

5

Glinka

Buszkówiec, Izdebno, Glinka Duchowna, Glinka Szlachecka

6

Gułtowy

 

7

Gwiazdowo

 

8

Iwno

 

9

Jagodno

 

10

Skałowo

 

11

Siedlec

Antonin

12

Siedleczek

Leśna Grobla

13

Siekierki

Siekierki Małe, Siekierki Wielkie

14

Sokolniki

Klony, Sokolniki Drzązgowskie, Sokolniki Kolonowskie

15

Strumiany

Libartowo

16

Tarnowo

 

17

Trzek

Trzek Mały, Trzek Duży

18

Wiktorowo

Rujsca, Sanniki

19

Węgierskie

Ługowiny

20

Wróblewo

 

 

 

Wsie sołeckie pod względem liczby mieszkańców są znacznie zróżnicowane od 62 do 977 mieszkańców.

 

Dokonano podziału wsi sołeckich na następujące grupy wielkościowe:

            wsie małe       -          do 200 mieszkańców

            wsie średnie  -          201-500 mieszkańców

            wsie duże       -          powyżej 500 mieszkańców

Systematyka wsi sołeckich pod względem wielkości zaludnienia przedstawia się następująco:

wsie małe:      Jagodno, Skałowo, Siedleczek, Sokolniki, Strumiany, Tarnowo, Wróblewo

wsie średnie: Brzeźno, Czerlejnko, Drzązgowo, Glinka, Gwiazdowo, Siedlec, Trzek, Wiktorowo, Węgierskie

            wsie duże:      Czerlejno, Gułtowy, Iwno, Siekierki

Ludność zamieszkująca wydzielone grupy wsi ma następujący udział w ogólnej liczbie ludności gminy:

            grupa wsi małych (7 wsi)     -          11% ludności gminy

            grupa wsi średnich (9 wsi)   -          44% ludności gminy

            grupa wsi dużych (4 wsie)   -          45% ludności gminy

 

Z charakterystyki demograficznej wsi sołeckich wynika, że najwięcej mieszkańców gminy (45%) jest skupionych w czterech wsiach sołeckich: Czerlejno, Gułtowy, Iwno, Siekierki. Srednia wielkość wsi sołeckiej w gminie wynosi 331 mieszkańców i jest większa od średniej wielkości wsi w byłym woj. poznańskim, która wynosiła 258 mieszkańców.

 

 

 

 

5.1. Rozwój demograficzny wsi na tle miasta.

 

Analiza wzrostu demograficznego w latach 1988-98 wykazuje zachodzące trendy demograficzne i umożliwia określenie tendencji rozwojowych. Wzrost demograficzny w okresie ostatnich 10 lat wykazują wsi: Czerlejno, Drzązgowo i niewielkie Wróblewo. Tym samym ich dynamika wzrostu jest najwyższa na tle pozostałych jednostek osadniczych i wynosi odpowiednio 124, 110, 113. Niestety wzrostu demograficznego nie wykazują największe wsi Gułtowy i Iwno. Ich sytuację można określić jako stabilizację okresu przejściowego. Natomiast dla wsi Brzeźno, Sekierki, Strumiany, Trzek sytuację na przestrzeni minionych lat określa się jako stagnację demograficzną.

            Pozostałe 11 wsi sołeckich wykazują w analizowanym  okresie  regres.

            Analizując wzrost demograficzny jednostek wiejskich, okazuje się, że nie można tutaj określić żadnej prawidłowości. Z wsi dużych o znacznym potencjale demograficznym tylko Czerlejno wykazuje wzrost, a pozostałe dwie wsie Gułtowy i Iwno cechuje stabilizacja okresu przejściowego.

Tylko cztery wsi wykazują stagnację, natomiast większość wsi (11) wykazuje regres. Najważniejszą jednostką w układzie osadniczym gminy jest miasto Kostrzyn, które skupia 54,8% potencjału demograficznego gminy. Za okres 1989-1998 miasto wykazuje średnią dynamikę wzrostu -  106. Natomiast w wielkościach bezwzględnych wzrost ludności w tym okresie wyniósł 475 osób.

 

5.2. Potencjał społeczny i gospodarczy wsi.

 

W celu określenia roli i funkcji poszczególnych wsi scharakteryzowano syntetycznie ich potencjał społeczno-gospodarczy. W zestawieniu przedstawiono mierniki potencjału gospodarczego i społecznego. Z zestawienia wynika, że największy potencjał gospodarczy posiadają (oczywiście poza miastem Kostrzynem następujące wsie: Gułtowy, Siekierki, Trzek, Czerlejno, Brzeźno. (tab.1)


Potencjał gospodarczy i społeczny wsi sołeckich w gminie Kostrzyn – stan 1999 r.

 

Lp.

Nazwa wsi sołeckiej

Mierniki potencjału gospodarczego

Mierniki potencjału społecznego

Ilość podmiotów gospodarczych

Ilość gospodarstw rolnych o pow. powyżej 10 ha

użytków rolnych

Ośrodki wielkoobszarowej produkcji rolnej i ośrodki obsługi

% ludności terenów wiejskich

Ilość placówek usługowych na

1

Brzeźno

14

14

+

4,0

5

2

Czerlejnko

8

26

-

4,6

1

3

Czerlejno

17

13

+

9,0

10

4

Drzązgowo

-

1

+

3,8

3

5

Glinka

18

11

+

4,5

-

6

Gułtowy

52

16

+

14,7

16

7

Gwiazdowo

7

-

+

4,7

1

8

Iwno

19

-

+

11,1

12

9

Jagodno

4

10

-

0,9

-

10

Skałowo

9

9

-

1,7

1

11

Siedlec

11

5

+

6,6

7

12

Siedleczek

5

9

-

1,6

-

13

Siekierki

34

28

-

10,1

9

14

Sokolniki

8

18

-

2,2

-

15

Strumiany

1

11

-

1,6

-

16

Tarnowo

8

7

-

1,8

1

17

Trzek

13

24

-

4,4

2

18

Wiktorowo

5

-

+

6,0

1

19

Węgierskie

5

8

+

5,5

4

20

Wróblewo

4

8

+

1,2

-


5.3. Hierarchia jednostek i funkcje jednostek osadniczych

 

Na podstawie wielkości zaludnienia, zainwestowania osiedleńczego aktywności gospodarczej określa się układ hierarchiczny jednostek osadniczych gminy następująco:

 

Ośrodek miejsko-gminny

 – miasto Kostrzyn

 

Wsie wspomagające ośrodek  miejsko – gminny:

            – Gułtowy, Iwno, Czerlejno

 

Wsie podstawowe:

– Brzeźno, Siekierki Siedlec, Węgierskie

 

Wsie pozostałe:

- Czerlejnko, Drzązgowo, Glinka, Gwiazdowo, Jagodno, Siedleczek, 

   Sokolniki, Strumiany, Tarnowo, Trzek, Wiktorowo, Wróblewo

 

 

Główną jednostką osadniczą gminy jest miasto Kostrzyn, siedziba samorządu gminy i władzy wykonawczo-administracyjnej.

Miasto koncentruje ponad 54,8% potencjału demograficvznego gminy i 76,6% potencjału gospodarczego mierzonego ilością podmiotów gopsdarczych. Jest wyposażona w usługi ponadpodstawowe i ogólnogminne w zakresie administracji, usług zdrowia, łączności, sportu, kultury, handlu i gastronomii.

Wiodącą funkcje miasta to usługi i działalność gospodarcza.

Natomiast dla wszystkich jednostek wiejskich funkcjami podstawowymi są funkcje rolnicze. Oczywiście funkcje rolnicze podlegają przekształceniom, z uwagi na zachodzące procesy przemian gospodarczych. Jednostki osadnicze pełnią także funkcje uzależnione od zagospodarowania i zainwestowania społeczno-gospodarczego.

Są nimi:

obsługa ludności                                           – Gułtowy, Iwno, Czerlejno,

działalności gospodarczej                           – Gułtowy, Siekierki, Czerlejno, Glinka,

     Brzeźno, Trzek

obsługa podróżnych i wypoczywających   - Iwno

 

W systemie osadniczym obecnego województwa wielkopolskiego gmina stanowi podstawową strukturę administracyjno-przestrzenną w układzie powiatowym i układzie wojewódzkim.